وبلاگ اختصاصی دکتر علیرضا طالبیان

جراحی دهان شاخه علمی است که به تشخیص و درمان بیماری های دهان به روش های مختلف جراحی می پردازد. دندان پزشکان در مطب های خود بیشتر جراحی دهان انجام می دهند و جراحی های فک صورت و گردن معمولاً در بیمارستان انجام می‌شود.

دستیاران دندانپزشکی به دندان پزشکان کمک می کنند که اعمال زیر را در مطب انجام بدهند:

• کشیدن دندان یا ریشه باقی مانده
• درمان مشکلاتی که به دلیل بیماری های دندانی ، پریودنشیوم یا استخوان آلوئولار ایجاد می‌شوند.
• جراحی نوک ریشه ( اپیکواکتومی )
• جراحی لثه
• جراحی ایمپلنت

اندیکاسیون های جراحی دهان

• کشیدن دندان های پوسیده ، نهفته و دندانهایی که به دلیل درمان های ارتودنسی لازم است خارج شوند.
• جراحی های قبل از درمانهای پروتزی
• خارج کردن انواع کیست
• خارج کردن ریشه های شکسته
• انجام نمونه برداری ( بیوپسی )
• جراحی ایمپلنت

اندیکاسیون های جراحی فک و صورت

سایر موارد جراحی که در بخش های بیمارستانی انجام می شوند:

• شکستگی های فک به دلیل ضربات وارد شده به صورت و فک ها
• جراحی های زیبایی مانند بینی
• جراحی مفصل ‏ گیجگاهی فکی ( TMJ )
• جراحی های بازسازی کننده (Reconstrauctive )
• جراحی لب و کام
• جراحی غدد بزاقی

لازم به ذکر است که جراحی های لثه جدا از جراحی دهان مورد بحث قرار می گیرد و در بخش پریودنتولوژی گنجانده می شود.

از آنجائی که دستیاران دندانپزشکی در بخش‌های بیمارستانی به کار مشغول نمی شوند انواع جراحی های فک و صورت در این دوره به بحث گذاشته نمی شود.

اهداف آموزشی دوره آناتومی سر و دندان ها

بعد از اتمام این دوره فراگیران قادر خواهند بود :

1- موارد کاربرد جراحی دهان را ذکر کنند.

2- وسایل و تجهیزات مورد نیاز برای انجام جراحی را نام ببرند.

3- نحوه استریل کردن و دستورالعمل های کنترل عفونت را توضیح دهند.

4- جراحی های مرسوم در مطب دندانپزشکی را نام ببرند و توضیح دهند.

5- شرح وظایف دستیار دندانپزشکی را در اجرای جراحی‌ها را توضیح دهند.

توصیه می کنیم علاوه بر مشاهده ویدیو ها ، متن هر درس را با دقت مطالعه کنید تا بتوانید آزمون ارزیابی را با موفقیت پشت سر بگذرانند.

وسایل جراحی دهان

وسایل جراحی دهان را در این درس با تصاویر واضح توضیح داده ایم. وسایل جراحی فراوانی و گوناگونی زیادی دارند و به همین دلیل وسایل کشیدن دندان که الواتورها و فورسپس ها هستند را در درس بعدی خواهید یافت.

جراحی دهان با وسایل و تجهیزات تخصصی انجام می شود. دستیاران مطب های دندانپزشکی و جراحان فک و صورت باید با تمام وسایل مورد استفاده در جراحی آشنا باشند.

از جمله وظایف دستیاران آماده سازی اتاق درمان و وسایل مورد نیاز است. وسایل مورد نیاز در جراحی معمولاً فلزی و در بعضی موارد پلاستیکی هستند.

وسایل جراحی دهان از جنس استیل و پلاستیک در گروه وسایل مهم (Critical) طبقه بندی می‌کنند و باید پس از هر بار استفاده ، تمیز و بسته بندی و استریل شوند. این بسته ها فقط در زمان اجرای جراحی باید باز شوند.

دهان باز کن ( Mouth Prop )

دهان باز کن معمولاً از جنس لاستیک ، پلاستیک فشرده و یا سیلیکون ساخته می شود و برای باز نگه داشتن دهان بیمار هنگام جراحی مورد استفاده قرار می گیرد. این وسیله را معمولاً در سمت مقابل محل جراحی قرار می دهند تا مزاحم کار جراح نباشد.

دهان باز کن مولت( Molt ) نمونه ای از دهان بازکن های مرسوم در جراحی است. این ابزار ساختاری شبیه قیچی دارد با این تفاوت که به جای تیغه دارای دو زائده است که بر روی دندانهای بالا و پایین قرار می گیرد.

هنگامی‌که جراح دو دسته آن را به همدیگر نزدیک می کند به مرور دهان بیمار باز می شود و در همان وضعیت باقی می‌ماند.

رترکتور ( Retractors )

وسیله ای است که با آن می توان لب ، زبان و لوپ مریض را کنار زد. رترکتورها را بر اساس عملی که انجام می دهند به اشکال متفاوتی ساخته اند.

رترکتور لوپ ( Cheek Retractor )

همانطور که از نام آن مشخص است برای کنار زدن لوپ بیمار به کار میرود.

رتراکتور زبان( Tongue Retractor )

از این وسیله برای کنار زدن زبان بیمار حین جراحی استفاده می شود. رترکتور های مینه سوتا ، ویدر و شومان از انواع رترکتورهای معروف هستند.

هموستات (Hemostat)

شبیه قیچی بوده با این تفاوت که به جای لبه برنده دارای دو نوک برای گرفتن و نگه داشتن انواع و اقسام وسایل است. دسته های هموستات را میتوان به یکدیگر قفل کرد. نوک های پنس هموستات ممکن است مستقیم و یا خمیده باشند. بر روی نوک هموستات شیارهایی وجود دارد که نگهداری اشیا را راحت تر می کند.

پنس سوزن گیر (Needle holder)

پنس سوزن گیر برای بخیه زدن مورد استفاده قرار می گیرد. این وسیله شباهت بسیاری به پنس هموستات دارد و تنها اختلاف آن این است که شیارهای موجود بر روی پنس سوزن گیر به صورت متقاطع اما در پنس هموستات با یکدیگر موازی هستند.

الواتور پریوست ( Periosteal elevator )

وسیله ای فلزی مانند قلمهای ترمیمی است که معمولاً دارای دو سر است. یک سر آن نوک تیز و یک سر آن پهن است. هنگامی که لثه را با تیغ جراحی برش می دهند با استفاده از این وسیله می توان لبه های لثه را از روی استخوان جدا کرد.

الواتور نوک ریشه ( Root Tip )

این الواتور را برای خارج کردن نوک ریشه های باقیمانده در استخوان استفاده می کنند و ممکن است چپ و راست داشته باشد.

سر ساکشن ( Aspirating Tips )

سرساکشن ها استوانه‌های تو خالی و باریکی هستند که وظیفه شان جمع آوری بزاق و خون از محل جراحی است. سرساکشن ممکن است فلزی و یا پلاستیکی باشد.

سرساکشن های پلاستیکی معمولاً یکبار مصرف هستند در صورتی که انواع فلزی باید پس از هر بار مصرف استریل شوند. در تصویر بالا دو نوع سرساکشن به نام های فریزر و بیرد مشاهده می کنید.

به همراه سر ساکشن یک میله نازک که به راحتی درون مجرای سرساکشن رفت و آمد می کند به فروش می رسد. از این میله می توان برای تمیزکردن مجرای سرساکشن استفاده کرد.

تیغ جراحی ( Scapels )

تیغ جراحی یا بیستوری برای برش بر روی بافت نرم استفاده می شود و جزء لاینفک وسایل جراحی است. تیغ جراحی بسیار تند است که باعث می شود کمترین تروما به محل جراحی وارد شود و جراح بیشترین کنترل را حین برش داشته باشد.

دسته تیغ جراحی در دو نوع فلزی و یکبار مصرف وجود دارد. تیغ جراحی نیز در سایز و اشکال مختلف ساخته شده است. سایز ۱۵ بیشترین کاربرد را در دندانپزشکی دارد. دستیار دندانپزشک باید موقع در آوردن تیغ جراحی از روی دسته دقت لازم را مبذول نماید.

توجه: هیچگاه بدون پنس هموستات تیغ جراحی را از دسته جدا نکنید.

کورت ( Curette )

قلم فلزی است که از دو سر آن می توان استفاده کرد. نوک این قلم شبیه قاشق بوده، با آن می‌توان ساکت دندان را کورت کشید و تمیز کرد.

قیچی جراحی ( Surgical Scissors )

قیچی جراحی برای برش بافت نرم و یا برداشتن بخیه مورد استفاده قرار می گیرد. قیچی فلزی است و پس از هر بار استفاده باید استریل شود.

رانژو ( Rongeur )

رانژو تقریباً شبیه فورسپس است با این اختلاف که وسیله ای برنده و تیز است و یک فنر در ناحیه دسته‌های آن دیده می‌شود. با این وسیله میتوان ناهمواریهای استخوانی را پس از کشیدن دندان از لبه ساکت دندان برداشت.

بون فایل ( Bone File )

این ابزار فلزی شبیه سوهان است و برای هموار کردن لبه های ناصاف استخوانی به کار می رود. معمولاً این وسیله پس از رانژو به کار می رود. این وسیله بر اساس اندازه ، شکل و زبری ناحیه کارگر آن در انواع مختلفی ساخته شده است و با حرکت رفت و برگشتی به کار میرود.

در این شکل هندپیس جراحی را که بر روی جایگاه مخصوص قرار داده شده است ملاحظه می کنید.

انواع فرزهای جراحی

هندپیس جراحی ( Surgical Handpiece )

به وسیله هندپیس جراحی و انواع فرز های مربوطه میتوان بخش‌های مورد نیاز از استخوان را برداشت. همچنین می‌توان به منظور راحت تر کشیده شدن دندان آن را به چند قطعه جدا کرد. نیروی رانش هندپیس جراحی ، توسط موتور جراجی تامین می شود.این دستگاه محلی برای قرار گرفتن مایع سرم شستشو دارد و با پدال پایی به کار می افتد.

چیزل و ملت ( Chisel and Mallet )

چیزل و ملت ابزار هایی هستند به کمک آنها می توان شکل و برجستگی های استخوان را تغییر داد. ‏نوک چیزل ممکن است از یک طرف و یا از هر دو طرف دارای بول (bevel) یا شیب باشد. اگر چیزل دارای یک بول باشد برای شکل دادن به استخوان مورد استفاده قرار می گیرد و چیزل هایی که دو بول دارند برای چند تکه کردن دندان استفاده می شوند.

اگر استخوان معمولی باشد با فشار دست که به چیزل وارد می شود می توان استخوان را برداشت اما در مواردی که استخوان سختی بیشتری داشته باشد برای جدا کردن استخوان به ملت نیاز است.

رضایت نامه

قبل از انجام هر گونه عمل جراحی باید اطلاعات لازم به بیمار داده شود. این گونه اطلاعات معمولاً به صورت شفاهی و کتبی در اختیار وی قرار داده می شود و بیمار با امضای رضایت نامه مشخص می کند که متن نامه را خوانده و قبول دارد.

رضایت نامه به این مفهوم است که شخص بیمار اطلاعات جامعی از نوع عمل، منافع و ریسک های آن به دست آورده است. رضایت نامه باید به طور صریح و واضح موارد زیر را مشخص کرده باشد:

1. آمادگی های قبل از عمل که ممکن است مورد نیاز باشد.
2. اثرات و نتایج ناخواسته احتمالی
3. عوارض بعد از عمل مانند درد ، تورم و کبودی
4. محلی که بیمار در دوره ریکاوری باید در آنجا بماند.

ضد عفونی کردن دهان

با استفاده از دهانشویه کلرهگزیدین و یا سایر دهانشویه های آنتی باکتریال مانند پایادنتال می توان بار میکربی دهان را کاهش داد. به این ترتیب امکان ایجاد عفونت های پس از جراحی به حداقل می رسد.

استفاده از دهانشویه زینک و هیدروژن پراکساید بار میکربی دهان را کاهش می دهد که به این ترتیب احتمال ایجاد عفونت پس از جراحی کم می شود.

الواتورها و فورسپس ها ی مخصوص کشیدن دندان های فک بالا و پایین

الواتورها و فورسپس ها را بهتر بشناسید

الواتورها و فورسپس ها ابزارهای کشیدن دندان و جراحی دهان هستند. معمولاً الواتور و فورسپس در کشیدن هر دندانی استفاده می شود.

به این ترتیب که در ابتدا با استفاده از الواتور مناسب ، ریشه دندان از بافتهای اطراف جدا می شود و سپس با کمک فورسپس خارج می گردد. البته گاهی استفاده از فورسپس نیازی نیست و با الواتور به تنهایی می توان دندان را خارج کرد.

الواتور مستقیم (Straight Elevators)

الواتور مستقیم برای جدا کردن ریشه از بافتهای اطراف ( PDL ) مورد استفاده قرار می گیرد. دسته الواتور مستقیم به شکلی است که به راحتی در کف دست جا میگیرد. در سه سایز بزرگ ، متوسط و کوچک به بازار عرضه شده است.

الواتورهای خمیده (َAngular Elevators)

الواتور پاتس

نوکی خمیده و شبیه اسپاتول دهانی دارد و ممکن است دسته گلابی شکل و یا شبیه T داشته باشد.

الواتورهای کرایر

نوک این ابزار مثلثی شکل است و دارای دو نوع چپ و راست می باشد. دسته آن ممکن است گلابی شکل و یا شبیه T باشد.

اگر الواتور را طوری در دست بگیرید که تقعر نوک مثلثی آن را ببینید می توانید چپ یا راست بودن آن را مشخص کنید. نوک مثلث اگر به سمت چپ بیمار باشد ، آن را چپ و اگر به سمت راست باشد الواتور راست می نامند.

الواتور  Root Tip Picks

الواتور را برای خارج کردن نوک ریشه های باقیمانده در استخوان استفاده میکنند ممکن است چپ و راست داشته باشد.

فورسپس ها (Forceps)

بعد از این که دندان به وسیله الواتور از استخوان اطراف آن جدا شد می توان آن را به وسیله فورسپس از استخوان خارج کرد. بر اساس فک بالا و پایین و نوع کاری که انجام می دهند انواع و اقسام فورسپس به بازار عرضه شده است.

فورسپس ها به دو دسته بالا و پایین تقسیم می شوند. نوک فورسپس های فک بالا در امتداد دسته به طور مستقیم قرار دارند. در حالیکه نوک فورسپس های فک پایین نسبت به دسته ها زاویه تقریبا ۹۰ درجه دارند.

هر یک از فورسپس های فک بالا و پایین بر اساس اینکه برای کشیدن کدام دندان به کار می روند طراحی اختصاصی دارند. فورسپس های قدامی و خلفی و حتی چپ و راست با یکدیگر فرق دارند.

فورسپس های ماگزیلا

فورسپس دندان های قدامی و پرمولرهای ماگزیلا 99#

دسته و نوک فورسپس های قدامی فک بالا در یک امتداد مستقیم هستند که از این مشخصه با سایر فورسپس های فک بالا متمایز می شوند. این فورسپس دارای دو نوک مشابه هستند که به این ترتیب به راحتی می توان آنها را از فورسپس های ۶ و ۷ تشخیص داد.

فورسپس دندان های قدامی و پرمولرهای ماگزیلا 150#

فورسپس 6 و 7 ماگزیلا 18R#

دندان های ۶ و ۷ بالا بر اساس این که در سمت چپ و یا راست قرار داشته باشند فورسپس های اختصاصی دارند. این نوع فورسپس دارای یک نوک پهن یک نوک نوک تیز می باشد.

برای تشخیص فورسپس چپ از راست باید فورسپس را به طرز صحیح در کف دست قرار داد به گونه ای که برجستگی دسته آن رو به بالا قرار داشته باشد. در این وضعیت نوک پهن فورسپس چپ در سمت چپ و نوک پهن فورسپس راست در سمت راست قرار می گیرد که به این ترتیب می توان نوع چپ را از راست تشخیص داد.

لازم به ذکر است که در بین فورسپس ها فقط دندان های ۶ و ۷ دارای فورسپس های های چپ و راست هستند.

فورسپس 6 و 7 ماگزیلا 18L#

فورسپس 6 و 7 ماگزیلا 53R#

فورسپس 6 و 7 ماگزیلا 53L#

فورسپس 6 و 7 ماگزیلا 88R#

فورسپس 6 و 7 ماگزیلا 88L#

فورسپس عقل ماگزیلا 210#

دندان های عقل بالا فورسپس های اختصاصی دارند.

فورسپس ریشه کش ماگزیلا 65#

فورسپس ریشه کش فک بالا و پایین نشانه منحصر به فردی دارد و این است که نوک های این ابزار به همدیگر می رسند در حالی که هیچ یک از فورسپس های فک بالا و پایین چنین خصوصیتی ندارند. با این فورسپس می توان به راحتی دندان های قدامی که در جای خود قرار نیستند و بر روی هم قرار گرفته اند را کشید.

فورسپس ریشه کش ماگزیلا و قدامی های ماگزیلا و مندیبل 69#

ریشه کش مندیبل 74#

فورسپس قدامی های مندیبل 117#

فورسپس پرمولرهای مندیبل

فورسپس های 6 و 7 مندیبل

فورسپس کاهورن

برای کشیدن 6 و 7 پایین ایده آل است.

فورسپس عقل پائین

فورسپس های کودکان

برای کشیدن دندانهای شیری انواع فورسپس با سایزهای کوچک تر وجود دارد که شکل ظاهری آنها شباهت زیادی به فورسپس های بزرگسالان دارد.